Mâm ngũ quả ngày Tết gồm những quả gì? Cách bày theo vùng

Mâm ngũ quả ngày Tết gồm những quả gì? Thật ra mỗi nhà một kiểu, chẳng có danh sách nào chung cho tất cả. Ngoài Bắc quen bày nải chuối xanh ôm lấy quả bưởi, vun thêm cam, quýt, có nhà đặt cả quả phật thủ. Trong Nam lại chuộng mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đọc liền một hơi thành “cầu vừa đủ xài”. Còn nhà bạn bày gì thì phần nhiều theo thói quen ông bà để lại, và xem chợ Tết năm ấy có quả gì ngon.

Năm nay lần đầu tự tay lo mâm ngũ quả? Trước khi đi chợ, cứ hỏi ông bà hoặc bố mẹ ba chuyện: nhà mình quen bày quả gì, mâm đặt chỗ nào, định để mấy ngày. Nắm được ba điều đó rồi thì đi chợ nhẹ cả người.

Mâm ngũ quả có ý nghĩa gì?

Nói gọn thì mâm ngũ quả là lễ vật con cháu dâng tổ tiên mấy ngày Tết, gửi kèm mong ước một năm mới đủ đầy. Người ta hay giảng năm loại quả ứng với ngũ hành, màu này là lộc, tên kia là phúc. Nghe cho biết thì hay, chứ lộc năm mới đâu nằm ở mấy quả trên mâm.

Đêm giao thừa, mâm ngũ quả được đặt lên bàn thờ gia tiên cùng hương hoa và các món lễ khác. Đêm ấy cần sắm những gì, bạn xem ở bài mâm cúng giao thừa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi lại chuyện mâm ngũ quả mỗi miền một kiểu: miền Bắc có nải chuối với quả bưởi, miền Nam chọn quả theo tên để ghép thành lời chúc. Nhưng đó là thói quen chung của vùng thôi. Nhà gốc Bắc ở Sài Gòn vẫn bày chuối, bưởi y như ngoài quê, có sao đâu.

Gợi ý lựa chọn theo thói quen gia đình

Bảng này chỉ để bạn có cái mà hỏi. Mâm nhà nào theo nếp nhà nấy, chẳng ai chấm “đúng miền” hay “sai miền”. Ngay trong một nhà, năm nào chuyển chỗ ở hay chợ hết loại quả quen, mâm cũng khác đi đôi chút.

Chọn trái cây theo vị trí và thời gian bày

Trước khi ra chợ, ngó qua cái khay và chỗ định đặt mâm một chút. Kệ nhỏ thì mua ít quả thôi, chọn quả chắc, to nhỏ cân nhau; khay rộng cũng không cần chất cho cao. Bàn hay kệ đặt mâm cũng nên lay thử xem có chắc không, nhất là nhà có trẻ con hay chó mèo.

Lúc chọn, lật quả lên xem cả đáy lẫn cuống, lành lặn mới lấy. Định bày vài ngày rồi mới hạ xuống ăn thì mua quả còn hơi xanh; quả chín mọng hôm đầu trông thì đẹp đấy, nhưng để lâu dễ nhũn. Trái cây chín còn làm hoa mau tàn, nên để mâm cách bình hoa một chút. Muốn bình hoa tươi lâu hơn, bạn xem thêm mấy mẹo trong bài cách giữ hoa chưng Tết tươi lâu.

Ngoài mâm ngũ quả, trái cây để ăn hằng ngày thì bày riêng ra đĩa khác. Cả nhà biết đĩa nào ăn được, mâm trên bàn thờ cũng khỏi bị bốc lung tung.

Cách bày mâm ngũ quả thấp, dễ điều chỉnh

Lau khô khay đựng mâm ngũ quả rồi đặt thử vào đúng chỗ sẽ bày. Nhà nào dùng chuối thì đặt nải chuối xuống trước làm đế, xong ướm chỗ cho quả to nhất. Không dùng chuối thì xếp quả to, chắc ở dưới, bày thấp thôi cho vững.

Xếp xong phần đế và quả to, chêm quả vừa vào mấy chỗ trống trên mâm ngũ quả, xoay mặt đẹp ra ngoài, miễn quả đừng chênh vênh là được. Quả nhỏ để sau cùng. Đừng nhét chặt quá kẻo dập, cũng đừng xiên que cho quả đứng.

Bày xong thì lùi ra cửa ngắm lại một lượt, chạm nhẹ vào khay thử. Quả nào lăn thì hạ xuống dưới hoặc bớt đi. Nhớ để mâm xa nến với hương; lá khô hay đồ trang trí mà sát lửa là dễ bén lắm. Còn mâm quả nên đặt bên nào so với bát hương, bình hoa và đôi nến thì bài trang trí bàn thờ ngày Tết có giải thích chuyện “đông bình tây quả”.

Có bắt buộc đúng năm loại quả không?

Không đâu. Cứ nghe chữ “ngũ quả” là nhiều người lo thiếu một loại, thừa một loại, trong khi mâm của không ít nhà có hơn năm thứ quả. Cái cần giữ là nếp nhà và mâm quả tươm tất. Chưa chắc thì hỏi người hay lo chuyện cúng kiếng trong nhà, khỏi phải cố mua thêm cho đủ số.

Chuyện có nên bày chuối, cam hay mấy quả tên nghe không lành lên mâm ngũ quả cũng tùy mỗi nhà. Chẳng quả nào làm cả năm xui đi được. Kể cho trẻ con nghe, bạn cứ nói đó là cách ông bà mình gửi lời chúc vào tên quả, màu quả.

Mấy ngày Tết, mỗi ngày ngó qua mâm một chút: quả nào hỏng thì nhặt ra, có nước rỉ thì lau đi. Hạ lễ xuống ăn thì rửa sạch, bỏ chỗ dập. Muốn biết mâm ngũ quả nằm ở đâu trong cả câu chuyện ngày Tết, bạn đọc thêm bài phong tục Tết Nguyên đán.