Hóa vàng ngày Tết thường được hiểu là lễ tiễn ông bà tổ tiên sau mấy ngày về ăn Tết cùng con cháu, khép lại những ngày Tết ở một số gia đình. Gọi là gì, làm hôm nào, sắm lễ ra sao thì mỗi nhà một nếp. Mà lòng nhớ ông bà thì đâu đo bằng bao nhiêu đồ mã đốt đi hay bao nhiêu tiền sắm lễ.
Trong bài khảo cứu GS.TS Ngô Đức Thịnh: Lễ nghi và phong tục ngày Tết của người Việt mà Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng lại, lễ hóa vàng mùng 3 được nhắc như một mắt xích trong chuỗi lễ Tết. Đó là tư liệu kể lại nếp xưa, chứ không phải quy định nhà nào cũng phải hóa vàng đúng hôm ấy.
Hóa vàng và việc tưởng nhớ tổ tiên
Nhà nào có lễ hóa vàng ngày Tết thì sắm sửa là để tỏ lòng kính nhớ, và để khép lại mấy ngày Tết theo nếp nhà. Chuyện đốt đồ để gửi xuống cho người đã khuất là niềm tin dân gian, tin đến đâu là chuyện của mỗi nhà. Nhà có đọc văn khấn trong lễ này thì bài khấn nằm ở văn khấn hóa vàng.
Trẻ con hỏi về lễ hóa vàng thì bạn cứ bảo người lớn đang dành chút thời gian nhớ tới ông bà, tổ tiên. Con hỏi sao lại đốt giấy thì nói thật: đó là tục của một số nhà, có nơi làm khác, có nhà không dùng đồ mã.
Hóa vàng ngày Tết vào ngày nào?
Chẳng có ngày hóa vàng nào chung cho mọi nhà người Việt. Năm nay lần đầu mình lo việc này thì hỏi người vẫn lo cúng kiếng trong nhà, rồi cả nhà thống nhất ngày theo nếp nhà, theo lịch đi làm và chỗ ở của mình.
Mấy bảng “giờ đẹp” hóa vàng trên mạng mỗi nơi giải thích một kiểu. Ở đây không dám chắc giờ nào đem lại tài lộc, cũng không nói chọn giờ khác là gặp chuyện xấu.
Ghi lịch thì ghi cả ngày âm lẫn ngày dương. Nhà chọn mùng 3 Tết 2027 thì hôm ấy là 08/02/2027, theo bảng ngày Tết Đinh Mùi; đây chỉ là đổi ngày cho bạn tiện ghi, chứ không phải khuyên nhà nào cũng hóa vàng hôm đó.
Những việc nên trao đổi trước khi chuẩn bị
| Nội dung | Điều cần thống nhất |
|---|---|
| Thời gian | Ngày, giờ phù hợp nếp nhà và người tham gia |
| Phần thực phẩm | Có bữa ăn chung không, bao nhiêu người dùng |
| Vật dụng | Đồ nào đã có, phần nào thật sự cần bổ sung |
| Nơi thực hiện | Nội quy nơi ở, khu vực được hướng dẫn sử dụng |
| Sau nghi thức | Người thu dọn, cách xử lý phần còn lại |
Chuẩn bị lễ hóa vàng mà trong nhà mỗi người muốn sắm một kiểu thì cứ bắt đầu từ điều ai cũng muốn: nhớ người thân, làm cho trang trọng mà không thành gánh nặng. Bớt phần hình thức đi vẫn còn đó bao việc có ý nghĩa: kể chuyện nhà, lau dọn chỗ thờ, ngồi ăn với nhau một bữa.
Nếu có đốt vàng mã, cần tuân thủ điều gì?
Có đốt vàng mã thì chỉ đốt ở chỗ nội quy cho phép và theo hướng dẫn tại chỗ. Học viện Phòng cháy chữa cháy dặn kỹ: không đốt trong nhà, ngoài hành lang hay chỗ đông người, tránh xa đồ dễ cháy và coi chừng tàn lửa bay. Làm đúng mấy điều ấy không có nghĩa là được tự bày chỗ đốt ở nơi chưa cho phép.
Đừng giao trẻ con trông lửa đốt vàng mã, đừng bỏ đi khi lửa còn cháy, và đừng để đồ giấy gần bếp hay nguồn nóng trong lúc chờ đốt. Ở chung cư hay chỗ không có nơi đốt, cả nhà bàn nhau chọn cách tưởng nhớ không cần đốt.
Hóa vàng mà bớt đồ mã thì cũng bớt khuân vác, bớt trông lửa, bớt dọn dẹp. Đốt nhiều hơn đâu có nghĩa là thành tâm hơn.
Thu dọn sau nghi thức
Hóa vàng ngày Tết xong, người trông lửa phải chắc là lửa tắt hẳn rồi mới đi. Tro và phần còn lại thì dọn theo hướng dẫn ở chỗ đốt; đừng đổ tro, túi hay đồ trang trí xuống sông hồ.
Đồ ăn cúng hóa vàng thì xem đã bày ngoài bao lâu mà xử lý. Món đã để ngoài lâu thì đun lại cũng không vì thế mà an toàn trở lại. Nấu vừa đủ ăn là tốt nhất, vừa đỡ dư vừa tiện cho bữa cơm nhà.
Xong xuôi thì cất đồ còn dùng được vào chỗ có ghi nhãn, năm sau khỏi mua trùng. Muốn thấy hóa vàng ngày Tết nằm ở đâu trong cả chuỗi lễ Tết thì đọc thêm phong tục Tết Nguyên đán và ý nghĩa bữa cơm tất niên.
