Cách nấu xôi gấc cho 1 kg gạo nếp gồm bốn bước: ngâm nếp 6–8 giờ, trộn nếp với thịt gấc đã đánh cùng rượu trắng cho lên màu, đồ lần một đến khi xôi chín khoảng 80%, rồi trộn đường và mỡ, đồ lần hai 15 phút. Để đường đến lần đồ thứ hai mới cho vào thì xôi chín đều, hạt đỏ bóng mà không nát.
Định lượng dựa theo công thức xôi gấc của báo VnExpress, đủ cho chừng 4–6 người ăn, dùng nếp cái hoa vàng. Hai lần đồ mất tổng cộng chừng 50 phút. Nhiều nhà thích dùng mỡ gà thay dầu ăn cho thơm, hoặc thêm chút nước cốt dừa cho béo.
Nguyên liệu nấu xôi gấc
| Nguyên liệu | Lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gạo nếp cái hoa vàng | 1 kg | Hạt tròn, đều, ít gạo tẻ lẫn |
| Gấc chín | 1 quả | Quả nhỏ thì dùng thêm nửa quả |
| Rượu trắng | 1 thìa canh | Đánh cùng thịt gấc cho màu tươi |
| Muối | 1 thìa cà phê | Trộn vào nếp sau khi ngâm |
| Đường | 80–100 g | Chỉnh theo khẩu vị |
| Mỡ gà hoặc dầu ăn | 2 thìa canh | Cho ở lần đồ thứ hai |
| Nước cốt dừa | 100 ml (tùy chọn) | Cho cùng lúc với đường |
Chọn gấc và sơ chế
Chọn quả gấc chín đỏ cam đều, gai to và nở, ấn tay thấy hơi mềm. Bổ đôi, lấy thìa nạo phần ruột đỏ cùng một chút cùi vàng. Cho 1 thìa canh rượu trắng vào, đeo găng bóp nhẹ cho thịt gấc rời khỏi hạt, rồi bỏ hạt đi.
Cách nấu xôi gấc từng bước
- Vo nếp đến khi nước trong, ngâm nước lạnh 6–8 giờ, hoặc nước ấm khoảng 4 giờ. Xả lại, để thật ráo rồi trộn 1 thìa cà phê muối.
- Trộn thịt gấc vào nếp, bóp đều cho từng hạt nhuộm màu. Để khoảng 30 phút cho màu ngấm.
- Đun sôi nước trong nồi hấp hoặc chõ, lượng nước khoảng một phần ba nồi. Cho nếp vào dàn đều, chọc vài lỗ cho hơi lên đều, đồ 20–30 phút đến khi xôi chín khoảng 80%.
- Dỡ xôi ra thau, trộn đường và mỡ gà (thêm nước cốt dừa nếu dùng) khi xôi còn nóng.
- Đồ lần hai khoảng 15 phút tính từ khi nước sôi lại. Tắt bếp, ủ thêm 5–6 phút cho xôi dẻo mềm.
- Đơm xôi ra đĩa hoặc nén vào khuôn tròn, khuôn hoa để dâng cúng.
Mẹo để xôi gấc đỏ đẹp, không nát
- Đừng cho đường ngay từ đầu, đường làm nếp lâu chín và dễ sượng.
- Đổ nước trong nồi vừa phải thôi, nước sôi mà chạm đáy xôi là xôi nát.
- Lót một cái khăn sạch dưới nắp vung cho hơi nước khỏi nhỏ giọt xuống mặt xôi.
- Giữ lửa đều suốt cả hai lần đồ, xôi sẽ chín đều mà không cháy đáy.
Xôi gấc đậu xanh và xôi gấc nấu bằng nồi cơm điện
Xôi gấc đậu xanh dùng chừng 150 g đỗ xanh cho 1 kg gạo nếp, theo công thức của báo VnExpress: đỗ xanh vo sạch, ngâm 4 giờ, đãi hết vỏ, để ráo rồi xóc đều vào nếp đã trộn gấc, sau đó đồ hai lần như xôi gấc thường. Muốn xôi gấc đậu xanh có lớp nhân vàng thì nấu đậu chín, xay nhuyễn, sên với đường và dầu thành nhân, rồi xếp xen một lớp xôi, một lớp đậu khi nén khuôn; cách này cũng có trong một công thức khác của VnExpress.
Xôi gấc nấu bằng nồi cơm điện vẫn nên ngâm nếp qua đêm hoặc ít nhất 3–4 giờ, trộn gấc với chút rượu trắng rồi nấu, theo hướng dẫn trên báo Sức khỏe & Đời sống. Lượng nước chỉ nên cách mặt nếp chừng nửa centimet, vì nước nhiều là xôi nhão; báo Thanh Niên có giới thiệu cả cách nấu xôi bằng nồi cơm điện không ngâm gạo, dùng nước sôi với lượng nước ít như vậy. Trong lúc nấu, mở nắp lau bớt hơi nước đọng để xôi khỏi nhão hay khét đáy.
Xôi gấc ăn với gì?
Xôi gấc ngày Tết thường đặt cạnh gà luộc, giò lụa và bánh chưng trên mâm cỗ miền Bắc; đầu bếp Nguyễn Phương Hải nói với báo Hà Nội Mới rằng mâm cỗ tối thiểu gồm gà luộc, bánh chưng hoặc xôi gấc, giò lụa. Ngày thường, xôi gấc hay được ăn kèm món mặn như ruốc (chà bông) hoặc chả lụa, theo VnExpress.
Bảo quản xôi gấc
Cúng xong thì hạ đĩa xôi gấc sớm; phần ăn trong ngày để chỗ thoáng mát, đậy kín. Phần còn lại chia hộp cất ngăn mát, ăn trong 1–2 ngày, hấp nóng lại cho mềm rồi hẵng ăn. Xôi có mùi chua hay nhớt thì bỏ, đừng tiếc.
Trên mâm cỗ, xôi gấc hay đứng cạnh đĩa gà; muốn luộc gà đẹp thì xem bài luộc gà cúng. Mâm cỗ miền Bắc còn những món gì thì có mâm cỗ Tết miền Bắc, còn đêm cuối năm cúng gì thì xem mâm cúng giao thừa.
