Kiêng kỵ ngày Tết là những điều dân gian khuyên tránh trong mấy ngày đầu năm, như quét nhà đổ rác, cho lửa, vay mượn hay cãi nhau, xuất phát từ mong muốn cả năm được suôn sẻ. Các nhà nghiên cứu văn hóa thì bảo cứ coi đó là lời nhắc nhau sống hòa nhã, chu đáo, giữ sao cho linh hoạt, chứ đừng vì thế mà lo sợ.
Ở đây gom 8 điều kiêng quen thuộc, dân gian giải thích ra sao và giữ thế nào cho nhẹ nhàng, dựa theo lời các nhà nghiên cứu trong bài của báo Thanh Niên. Vùng nào, nhà nào cũng có điều kiêng riêng, chẳng có danh sách nào bắt buộc cả.
8 điều kiêng kỵ ngày Tết thường gặp
| Điều kiêng | Cách giải thích dân gian | Cách giữ nhẹ nhàng |
|---|---|---|
| Quét nhà, đổ rác mấy ngày đầu năm | Sợ quét tài lộc ra khỏi nhà | Dọn kỹ trước Tết; nếu cần quét, gom rác lại và đổ sau |
| Cho lửa, cho nước | Lửa tượng trưng cho may mắn, nước cho tiền của | Chuẩn bị sẵn diêm, bật lửa; việc cần giúp thì vẫn giúp |
| Vay mượn, đòi nợ | Tiền ra khỏi nhà đầu năm, sợ cả năm thiếu hụt | Thanh toán các khoản trước Tết; việc gấp thì trao đổi tế nhị |
| Làm vỡ đồ | Gợi chuyện chia lìa, trục trặc | Cất đồ dễ vỡ; lỡ vỡ thì dọn ngay cho an toàn, đừng trách trẻ |
| Cãi nhau, nói điều xui, khóc lóc | Đầu năm thế nào thì cả năm thế ấy | Tránh chuyện nhạy cảm, hỏi thăm vừa phải |
| Mặc toàn trắng hoặc toàn đen | Là màu thường gặp trong tang lễ | Chọn màu tươi hoặc thêm chi tiết đỏ, vàng |
| Đi chúc Tết tay không | Bị xem là thiếu chu đáo | Một hộp mứt dừa, ít trái cây là đủ |
| Xuất hành ngày mùng 5 | Theo câu “mùng năm, mười bốn, hai ba” truyền miệng | Coi là câu nói dân gian; việc cần đi thì vẫn đi, chú ý an toàn |
Vì sao kiêng quét nhà ngày Tết?
Người ta hay kể tích cổ trong sách Sưu thần ký: lái buôn Âu Minh có người hầu tên Như Nguyện, nhờ người hầu ấy mà làm ăn phát đạt. Một ngày đầu năm, Như Nguyện trốn vào đống rác rồi biến mất, từ đó nhà Âu Minh sa sút dần. Thế nên nhiều nhà kiêng quét nhà, đổ rác mấy ngày đầu năm cho tài lộc khỏi trôi đi.
Cái hay của tục này là nhà nào cũng dọn dẹp thật kỹ trước Tết. Muốn chia việc dọn cho đỡ mệt thì xem bài dọn nhà đón Tết trong 7 ngày.
Mùng 1, mùng 2, mùng 3 Tết kiêng gì?
Mấy điều trong bảng trên dồn vào mùng 1, vì dân gian coi ngày đầu năm là ngày mở đầu cho cả năm: sáng ấy nhiều nhà giữ kỹ chuyện không quét nhà, không cho lửa, không vay mượn, không to tiếng. Sang mùng 2, mùng 3 có nhà vẫn giữ tiếp; báo Thanh Niên viết tục kiêng quét nhà, hốt rác có khi kéo dài đến mùng 3.
Tết 2027, mùng 1 là thứ Bảy 06/02, mùng 3 là thứ Hai 08/02/2027. Mấy hôm ấy rác cứ gom gọn một chỗ, qua ngày nhà mình kiêng rồi hẵng đổ; riêng thức ăn thừa dễ ôi thì bỏ túi buộc kín, đừng để lâu trong nhà.
Từ 29 Tết đến mùng 5 Tết 2027, mỗi ngày kiêng gì?
Kiêng kỵ theo từng ngày Tết Đinh Mùi 2027 dồn vào năm mốc: 29 Tết, mùng 1, mùng 2, mùng 3 và mùng 5 tháng Giêng. Đây đều là quan niệm dân gian, nhà giữ nhiều, nhà giữ ít, không phải quy định bắt buộc.
| Ngày Tết | Dương lịch 2027 | Điều nhiều nhà kiêng, theo quan niệm dân gian |
|---|---|---|
| 29 Tết (ngày cuối năm) | Thứ Sáu, 05/02 | Để nợ sang năm mới; cãi cọ, nói tục trong đêm cuối năm |
| Mùng 1 | Thứ Bảy, 06/02 | Giữ kỹ nhất: quét nhà, đổ rác, cho lửa, cho nước, vay mượn, đòi nợ, làm vỡ đồ, cãi nhau |
| Mùng 2 | Chủ nhật, 07/02 | Không có điều kiêng riêng; nhiều nhà giữ tiếp điều kiêng của mùng 1 |
| Mùng 3 | Thứ Hai, 08/02 | Có nhà kiêng quét nhà, hốt rác đến hết mùng 3, hóa vàng xong mới đổ rác |
| Mùng 5 | Thứ Tư, 10/02 | Ngày “nguyệt kỵ”: nhiều người tránh xuất hành, khai trương, ký kết việc lớn |
Tết 2027 không có ngày 30 Tết vì tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày, nên những điều dân gian dặn cho ngày cuối năm dồn vào 29 Tết. Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vỹ nói với báo Dân trí rằng người Việt xưa nay quan niệm trước Tết phải trả hết các món nợ, và đêm cuối năm người lớn dặn trẻ con ba ngày Tết không cãi cọ, không nói tục. Theo báo Thanh Niên, nhiều nhà tranh thủ chiều cuối năm tổng vệ sinh vì mấy ngày đầu năm kiêng quét nhà.
Mùng 2 và mùng 3 Tết chủ yếu giữ tiếp điều kiêng của mùng 1: báo Thanh Niên viết tục không quét nhà, hốt rác có khi kéo dài đến mùng 3. Mùng 3 cũng là ngày hóa vàng ở nhiều nhà, khép lại “ba ngày Tết”, theo bài của GS.TS Ngô Đức Thịnh do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng; cách làm có trong bài hóa vàng ngày Tết.
Kiêng xuất hành mùng 5 Tết bắt nguồn từ câu “mùng năm, mười bốn, hai ba”, và báo Hoa Học Trò lưu ý chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy các ngày 5, 14, 23 âm lịch kém hơn ngày khác. Mùng 5 năm 2027 cũng là ngày nghỉ Tết cuối của cán bộ, công chức, nên ai phải trở lại nơi làm việc thì cứ đi, chỉ cần tính giờ xe cho an toàn.
Ngày Tết kiêng mặc màu gì?
Dân gian hạn chế mặc toàn đen hoặc toàn trắng mấy ngày đầu năm, vì đây là màu thường gặp trong tang lễ; quần áo Tết thì chuộng đỏ, vàng, hồng cho tươi, báo Thanh Niên cũng viết như vậy. Đồ tối màu vẫn mặc được, khoác thêm chiếc khăn hay áo màu tươi là đỡ u ám. Đi chúc Tết nhà có ông bà giữ lệ kỹ thì càng nên để ý chuyện này.
Giữ kiêng kỵ thế nào để không thành áp lực?
- Hiểu cho đúng tinh thần: phần lớn điều kiêng chỉ là cách nhắc nhau sống hòa thuận, chu đáo, chừng mực mấy ngày đầu năm.
- An toàn là trên hết: mảnh vỡ thì dọn ngay, người ốm thì đưa đi khám, việc gấp thì cứ làm; đừng để điều kiêng nào khiến ai gặp nguy.
- Tôn trọng ông bà: ông bà giữ điều gì thì ở trong nhà, con cháu có thể thuận theo, khỏi phải cãi đúng sai.
- Nói với trẻ con nhẹ nhàng: giải thích bằng câu chuyện, đừng dọa; con lỡ làm vỡ đồ thì dỗ con trước đã.
Khách lỡ “phạm” điều nhà mình kiêng thì cứ cho qua. Một câu trách móc đầu năm còn làm không khí nặng nề hơn cả chuyện vừa xảy ra.
Điều nên làm đầu năm, thay vì chỉ nhớ điều kiêng
- Chúc người thân mấy câu tốt lành; chưa nghĩ ra thì mượn trong bài lời chúc Tết ông bà, cha mẹ.
- Lì xì cho trẻ con kèm một lời chúc; phong bao đỏ có ý nghĩa gì thì xem ý nghĩa lì xì ngày Tết.
- Hẹn trước một người đến chúc Tết sớm, theo tục xông đất nhiều nhà vẫn giữ.
Chuyện kiêng kỵ chỉ là một góc nhỏ trong nếp Tết của người Việt. Muốn thấy cả bức tranh từ cuối năm sang đầu xuân thì đọc thêm phong tục Tết Nguyên đán.
