Phong tục Tết Nguyên đán xoay quanh mấy chuyện: khép lại năm cũ, tưởng nhớ tổ tiên, sum họp và chúc nhau năm mới. Dọn nhà, sắm sửa đồ ăn, đón giao thừa, đi chúc Tết, mừng tuổi là những việc quen thuộc. Còn làm thế nào thì mỗi vùng, mỗi cộng đồng, mỗi nhà một khác, chẳng có danh sách nào bắt nhà nào cũng phải theo.
Muốn hiểu phong tục Tết, cứ đi theo thứ tự thời gian: mấy ngày cuối năm, lúc chuyển năm, rồi những ngày đầu xuân. Như thế dễ nhớ hơn nhiều so với học thuộc một mớ điều nên làm, nên kiêng rời rạc.
Trước Tết: chuẩn bị nhà cửa và một cuộc trở về
Mấy ngày cuối năm thường là dọn dẹp, sửa sang nhà cửa, đi chợ mua đồ ăn và thu xếp chuyện về quê. Vừa làm, người lớn có thể kể cho trẻ nghe vì sao nhà mình giữ cái khay cũ ấy, nấu món quen ấy, hay dành hẳn một buổi sang thăm ông bà. Nhờ mấy câu chuyện cụ thể như thế mà phong tục mới có hồn trong đời sống bây giờ.
Khi giới thiệu Tết Nguyên đán, trang Vietnam Tourism của cơ quan du lịch Việt Nam nhấn vào chuyện đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên, trang trí nhà cửa và các món ăn truyền thống. Đó là những nét chung để mình hình dung, chứ không phải nhà Việt nào cũng y như thế.
Việc chuẩn bị có thể gói lại trong ba chuyện: nhà cửa sạch sẽ, gọn gàng; đồ ăn vừa đủ số người; lịch gặp nhau thì cả nhà đã thống nhất. Nhà nào con cháu ở xa, một cuộc gọi hẹn trước hay một bữa cơm sớm hơn ngày Tết vẫn giữ được cái tình sum họp.
Từ ngày ông Táo đến bữa cơm tất niên
Ngày 23 tháng Chạp là ngày tiễn ông Táo theo tín ngưỡng dân gian. Qua ngày ấy, nhiều nhà lo tiếp bàn thờ, đồ ăn và bữa cơm cuối năm. Chuyện Táo quân là truyền thuyết, kể cho con cháu thì cứ kể như một câu chuyện dân gian; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có bài kể về truyền thuyết và nghi lễ này.
Nhà nào có đọc văn khấn trong các lễ cuối năm thì bài khấn có sẵn đây: văn khấn ông Công ông Táo, văn khấn lau dọn bàn thờ và văn khấn tất niên. Lịch cúng cả mùa Tết, từ rằm tháng Chạp tới lễ hóa vàng, gom ở bài văn khấn Tết Nguyên đán.
Tất niên là dịp nhìn lại năm cũ và quây quần với nhau trước khi sang năm mới. Nhà có người trực Tết hay về quê lệch ngày thì có thể dời sang hôm nào đông đủ. Lúc bàn chuyện tổ chức, hỏi xem mấy giờ mọi người có mặt được rồi hẵng chốt một thực đơn lớn.
| Lúc nào | Cả nhà cùng làm gì | Hỏi người lớn chuyện gì |
|---|---|---|
| Mấy tuần cuối năm | Dọn một góc nhà, soát lại đồ dùng | Nhà mình giữ món đồ Tết nào lâu nhất? |
| Quanh ngày 23 tháng Chạp | Cùng tìm hiểu tục ông Táo | Trước đây ông bà chuẩn bị ngày này ra sao? |
| Bữa cơm tất niên | Nấu món quen, xếp chỗ ngồi | Món nào gắn với ký ức Tết của gia đình? |
| Mấy ngày đầu năm | Đi thăm hỏi, chúc Tết | Có người thân nào cần được hỏi thăm riêng? |
Giao thừa và những ngày đầu năm
Giao thừa là lúc năm cũ chuyển sang năm mới. Nhà thì quây quần đủ mặt, người thì đang đi làm, người thì gọi điện về cho gia đình. Đêm ấy có cúng lễ hay không, cúng thế nào là tùy truyền thống và điều kiện từng nhà.
Sang năm mới, mấy ngày đầu Tết là lúc chúc nhau, đi thăm nhau, mừng tuổi cho nhau. Có điều đừng biến buổi gặp ngày Tết thành dịp hỏi dồn chuyện cưới xin, sinh con, thu nhập hay đem thành tích của trẻ ra so. Hỏi thăm vừa phải thôi, người nghe mới thấy dễ chịu.
Đi chúc Tết nhà ai thì hỏi trước giờ nào tiện, báo đi mấy người và định ngồi chơi bao lâu. Nhà người ta có tục riêng thì bạn có thể hỏi mình nên làm thế nào, đừng đoán mò hay tranh luận ngay lúc đó. Chẳng hạn nhiều nhà giữ tục xông đất: người khách đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được coi là người mở đầu năm mới.
Tết ba miền khác nhau ở điểm nào?
Món ăn, hoa và cách chọn trái cây làm nên nhiều nét riêng của từng miền. Tư liệu về nghi thức Tết của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chẳng hạn, có ghi miền Bắc và miền Nam chọn trái cây khác nhau. Nhưng nhà đang sống ở đâu, chợ có gì, ông bà quen bày ra sao cũng ảnh hưởng không ít đến cách bày Tết.
Nói chuyện Tết ba miền thì đừng lấy một bảng kiểu “Bắc luôn thế này, Trung luôn thế kia, Nam luôn thế nọ” ra để chấm đúng sai. Nhà ở miền Nam vẫn có thể gói bánh chưng, người sống ngoài Bắc vẫn có thể mê bánh tét. Kể chuyện Tết, nói “trong gia đình tôi”, “ở địa phương này” vẫn chính xác hơn là gán một thói quen cho cả vùng. Mâm cỗ từng miền hay có món gì, bạn xem ở bài mâm cỗ Tết miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
Vài ví dụ cụ thể để thấy phong tục Tết mỗi nơi phong phú thế nào:
| Phạm vi ví dụ | Nét Tết được ghi nhận |
|---|---|
| Hà Nội và nếp Tết miền Bắc | Quất, cành đào xuất hiện trong cách trang trí nhà; xem cẩm nang Tết của Vietnam Tourism. |
| Vùng Quảng Nam – Đà Nẵng trong tư liệu | Bánh tổ gắn với dịp xuân và việc nhớ nguồn cội; xem Báo Điện tử Chính phủ. |
| Ẩm thực Tết miền Nam | Thịt kho hột vịt với nước dừa là một món được giới thiệu; xem Vietnam Tourism. |
Mỗi ví dụ về phong tục Tết từng miền chỉ là một nét đã được ghi lại, chứ không nói hết văn hóa của cả một miền.
Giữ phong tục Tết thế nào khi cuộc sống thay đổi?
Giữ phong tục Tết thì chọn những việc cả nhà hiểu ý nghĩa và cùng làm được. Mâm cơm nhiều món quá khiến một người phải đứng bếp cả ngày thì có thể bớt món, hoặc chia nhau mỗi người một phần. Đường về xa quá thì hẹn nhau một dịp khác, còn đầu năm dành cho nhau một cuộc gọi. Mấy điều kiêng kỵ đầu năm cũng vậy: linh hoạt thôi, an toàn là trên hết, như đã bàn trong bài kiêng kỵ ngày Tết.
Với trẻ nhỏ, phong tục Tết cứ giải thích bằng việc làm cho dễ hiểu: mừng tuổi thì kèm lời chúc, thắp hương gắn với lòng tưởng nhớ, dọn nhà là cùng chăm chút chỗ ở chung. Còn mấy quan niệm may rủi thì nói với con đó là niềm tin dân gian, chứ không phải lời hứa gì về tương lai.
Muốn hiểu kỹ hơn từng phong tục Tết, bạn đọc tiếp về mâm ngũ quả, ý nghĩa lì xì và phong tục giao thừa. Các bài khác về phong tục và văn hóa ngày Tết, từ văn khấn tới kiêng kỵ, nằm chung một chuyên mục.
