Tất niên là gì? Nói nôm na, tất niên là khép lại năm cũ; trong nhà, bữa cơm tất niên là lúc cả nhà ngồi lại với nhau, nhìn lại một năm đã qua. Nhà nào có thờ cúng tổ tiên thì làm lễ theo nếp nhà mình. Còn bữa cơm thì giản dị cũng được, chẳng cần món nào cố định mới gọi là có ý nghĩa.
Nói về Tết, trang Vietnam Tourism cũng nhắc tới đoàn tụ và tưởng nhớ tổ tiên như những nét quan trọng. Bữa tất niên giữ được tinh thần ấy là nhờ cả nhà dành thời gian cho nhau, và chia việc sao cho người nấu cũng được ngồi xuống ăn cùng.
Tất niên khác giao thừa ở điểm nào?
Tất niên là chuyện cuối năm, làm thành bữa cơm vào hôm nào cả nhà chọn cũng được. Giao thừa thì khác, là đúng cái khoảnh khắc năm cũ chuyển sang năm mới. Vậy nên có ăn tất niên sớm thì cũng chưa phải là đã giao thừa. Nhà có cúng tất niên thì lời khấn nằm ở bài văn khấn tất niên.
Tết 2027, ngày cuối năm âm lịch là 05/02/2027, tức 29 tháng Chạp. Nhà nào muốn ăn tất niên đúng ngày cuối năm thì ghi mốc này; nhà cần gặp sớm hơn thì cứ hẹn một buổi khác cho tiện. Muốn đối chiếu các ngày thì xem bảng ngày Tết 2027.
Cúng tất niên có hóa vàng không?
Tùy nhà. Có nhà hóa vàng ngay sau lễ tất niên, đợi hương cháy gần hết rồi mới hóa. Có nhà lại để dành vàng mã đến lễ hóa vàng sau Tết, vì coi lễ tất niên là mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Nhà mình theo cách nào thì hỏi người lo việc cúng trong nhà.
Hóa vàng sau Tết vào ngày nào, thu dọn tro sao cho an toàn thì đọc thêm bài hóa vàng ngày Tết. Mâm cúng có gà thì đặt đầu gà hướng nào, bài cách luộc gà cúng có nói.
Chọn ngày và số người trước khi chọn món
Trước bữa cơm tất niên, hỏi từng nhà xem mấy giờ tới, bao nhiêu người ăn, ai kiêng gì. Giờ đến chơi với giờ ngồi vào mâm là hai chuyện khác nhau. Có người đi đường xa thì đừng chốt giờ ăn sát quá giờ họ dự kiến tới.
Tin nhắn hỏi có thể viết thế này: “Nhà mình dự kiến ăn lúc 18 giờ. Mọi người báo giúp số người ở lại ăn và món cần tránh trước chiều mai để chia việc nhé.” Hỏi rõ ràng như vậy thì người nấu khỏi phải đoán mò.
Ai không về ăn tất niên được thì hẹn một cuộc gọi ngắn vào lúc tiện. Chẳng cần để máy gọi suốt bữa nếu cả hai đầu đều thấy khó nói chuyện.
Mâm cơm tất niên gồm những gì?
Không có mâm nào chuẩn cho mọi nhà. Nhà có cúng tất niên thường nấu như một mâm cỗ Tết thu nhỏ theo nếp vùng miền: ngoài Bắc có gà luộc, xôi gấc, giò lụa, nem rán, bát canh măng, thêm bánh chưng với dưa hành; trong Nam là nồi thịt kho hột vịt, canh khổ qua, bánh tét, củ kiệu; miền Trung hay có thịt ngâm mắm, tôm chua. Món nào gửi ý gì, bày ra sao thì các bài mâm cỗ Tết miền Bắc, miền Trung và miền Nam kể kỹ hơn. Ba mâm khác nhau ở cách bày, món nước, đồ chua ra sao thì có bảng so sánh ở mâm cỗ Tết 3 miền.
Nhà không cúng thì bữa tất niên chỉ cần mấy món cả nhà thích, nấu vừa số người ăn. Muốn lên bữa cho nhanh thì dựa vào cái khung ngay dưới đây.
Một cấu trúc thực đơn dễ điều chỉnh
Thực đơn bữa tất niên cứ theo khung đơn giản: một món chính, một món rau, một món canh, cơm hoặc bánh, thêm đĩa trái cây. Nhà có món ai cũng mê thì lấy món đó làm chính, rồi thêm những món còn thiếu.
| Thành phần bữa ăn | Ví dụ lựa chọn | Cách tránh làm quá nhiều |
|---|---|---|
| Món chính | Thịt kho, cá hoặc đậu phụ | Chọn một món cần nhiều thời gian nhất |
| Món rau | Rau xào, luộc hoặc món trộn phù hợp | Làm gần giờ ăn, vừa số người |
| Món canh | Canh rau, củ hoặc nấm | Dùng nguyên liệu có trong thực đơn |
| Tinh bột | Cơm, bánh chưng hoặc bánh tét | Giảm cơm nếu đã dùng nhiều bánh |
| Tráng miệng | Trái cây theo mùa | Cắt từng phần, bổ sung khi cần |
Khung một món chính, một rau, một canh ấy chỉ để lên bữa tất niên cho dễ, chứ không phải chuẩn mâm cúng hay thực đơn dinh dưỡng cho ai. Có người ăn chay thì hỏi rõ họ ăn được trứng, sữa hay gia vị gì rồi hẵng nấu phần riêng.
Chia việc để chủ nhà cũng được ăn cùng
Chia việc cho bữa tất niên thì để một người gom danh sách món, còn mỗi người nhận trọn một phần, từ đi mua tới nấu xong hay mang tới. Nếu chỉ giao “mua thịt” thì phải nói rõ thịt gì, bao nhiêu, mấy giờ mang tới, kẻo người nấu ngồi chờ.
| Mốc | Việc nên hoàn tất |
|---|---|
| Trước bữa 2–3 ngày | Chốt người ăn, món, phần mỗi người phụ trách |
| Trước bữa 1 ngày | Kiểm nguyên liệu, chỗ cất và dụng cụ dùng |
| Trước giờ ăn vài tiếng | Làm món cần lâu, chuẩn bị bàn và chỗ ngồi |
| Gần giờ ăn | Nấu rau, canh; đưa ra lượng thức ăn sẽ dùng |
| Sau bữa | Chia phần cất sớm, rửa và trả đồ về chỗ |
Mốc giờ trong bảng chỉ để chia việc cho khớp, còn món nào bảo quản thế nào thì vẫn theo đúng món đó. Bếp nhà chật thì nhờ mọi người mang món nấu sẵn tới, hoặc bớt mấy món phải đứng bếp cùng một lúc.
Làm cho cuộc gặp dễ chịu hơn
Mở đầu bữa cơm tất niên bằng một chuyện vui trong năm, hay một lời cảm ơn người đã lo cơm nước. Đừng bắt ai kể thành tích, giải thích chuyện riêng hay tham gia trò gì họ không thích.
Có trẻ con ngồi cùng mâm tất niên thì lo chỗ ngồi và phần ăn riêng cho các cháu, để người trông trẻ cũng được ăn yên. Người già thì hỏi xem ông bà thích ngồi chỗ nào cho tiện, đừng xếp chỗ chỉ để chụp ảnh cho đẹp.
Ăn xong, chia đồ ăn thừa cho nhà nào cần, và nhớ ghi lại món nào vừa, món nào dư, lần sau đỡ vất vả hơn. Cần thực đơn cho mấy ngày tiếp theo thì xem thực đơn 3 ngày Tết. Còn bữa tất niên có rượu bia thì lo sẵn người đưa đón, vì cứ lái xe mà có nồng độ cồn là bị phạt.
